Wat is Risman? Uitleg en voorbeeld van deze risicoanalysemethodiek

Grote projecten in de bouw, infrastructuur en techniek zijn inherent onvoorspelbaar. Onverwachte bodemverontreiniging, vertraagde vergunningen of tegenvallende weersomstandigheden kunnen een strakke planning snel in de war schoppen. Om grip te houden op deze onzekerheden maken projectteams in Nederland veelvuldig gebruik van de Risman-methode. Maar wat is Risman precies, hoe werkt deze risicoanalyse in de praktijk en op welke manier helpt het jouw project succesvol te beheersen?

‍

De basis: Wat is Risman en hoe werkt deze methode?

De term Risman staat voor Risicomanagement MethodiekAnalyse. Het is een gestructureerde en breed geaccepteerde methode om projectrisico's systematisch in kaart te brengen, te analyseren en te beheersen. De methodiek is in de jaren negentig ontwikkeld door de TU Delft en TNO, in samenwerking met grote publieke opdrachtgevers zoals Rijkswaterstaat. Het doel was destijds—en is nog steeds—om grip te krijgen op de risico's van complexe, multidisciplinaire projecten.

Het unieke aan de Risman-methode is dat risico’s niet alleen vanuit een technische of financiële hoek worden bekeken. De methode dwingt projectteams om door een brede bril naar het project te kijken. Dit gebeurt aan de hand van zeven specifieke invalshoeken, ook wel de zeven Risman-aspecten genoemd:

• Politiek-bestuurlijk: Welke politieke besluiten of beleidswijzigingen kunnen het project beïnvloeden?
• Juridisch: Zijn er wetten, regelgeving of lopende procedures (zoals bezwaarschriften) die risico's meebrengen?
• Technisch: Welke onzekerheden zitten er in het ontwerp, de materialen of de gekozen bouwmethodiek?
• Organisatorisch: Zijn de rollen, verantwoordelijkheden en interfaces tussen verschillende contractpartijen helder gedefinieerd?
• Financieel: Welke factoren kunnen leiden tot budgetoverschrijdingen of onvoorziene kosten?
• Maatschappelijk: Hoe reageren omwonenden, ondernemers en belangenorganisaties op de werkzaamheden?
• Geografisch / Ruimtelijk: Welke risico's brengt de fysieke locatie met zich mee (bijvoorbeeld kabels en leidingen in de grond of nabijgelegen monumentale panden)?

‍

Hoe voer je een Risman risicoanalyse stap voor stap uit?

Een succesvolle Risman-analyse is geen individuele invuloefening achter een bureau. Het is een interactief proces dat je bij voorkeur uitvoert met een multidisciplinair team waarin alle relevante expertises van het project vertegenwoordigd zijn. Dit proces verloopt via een vaste cyclus:

• Stap 1: Doelstellingen bepalen
• Voordat je risico’s kunt benoemen, moet helder zijn wat het project precies wil bereiken. Wat zijn de harde deadlines, wat is het budget en aan welke kwaliteitseisen moet het eindresultaat voldoen? Risico's worden namelijk altijd gedefinieerd als gebeurtenissen die het behalen van deze projectdoelen in de weg staan.
• Stap 2: Risico-identificatie (De Risman-sessie)
• Tijdens een brainstormsessie—vaak begeleid door een onafhankelijke risicomanager—brengt het team per Risman-aspect alle mogelijke risico's in kaart. Door de zeven aspecten systematisch af te lopen, voorkom je dat er blinde vlekken ontstaan.
• Stap 3: Risicoanalyse (Kans en impact)
• Niet elk risico is even urgent. Per geïdentificeerd risico schat het team twee factores in: de kans (hoe waarschijnlijk is het dat deze gebeurtenis optreedt?) en de impact (wat is de schade in tijd, geld of kwaliteit?). Door deze twee factoren met elkaar te vermenigvuldigen, krijgt elk risico een score. De risico's met de hoogste scores vormen de 'toprisico's' waar de meeste aandacht naar uit moet gaan.
• Stap 4: Beheersmaatregelen formuleren
• Voor de belangrijkste risico's bepaalt het team beheersmaatregelen. Hierbij kun je kiezen uit verschillende strategieën: Vermijden (plannen aanpassen), Overdragen (bij een andere partij leggen), Verminderen / Beheersen (kans of impact verkleinen) of Accepteren (bewust geen actie ondernemen omdat kosten hoger zijn dan de schade).
• Stap 5: Monitoren en updaten
• Risico's zijn dynamisch. Wat aan het begin van het project een groot risico was, kan halverwege zijn opgelost, terwijl er door nieuwe ontwikkelingen juist weer nieuwe risico's ontstaan. Een Risman-analyse is daarom een levend document dat periodiek moet worden geactualiseerd.

‍

Uitdagingen, aandachtspunten en misverstanden

Hoewel de Risman-methode zijn waarde ruimschoots heeft bewezen, kent de toepassing in de praktijk een aantal hardnekkige valkuilen:

• Het 'papieren tijger'-effect: Een veelvoorkomend misverstand is dat risicomanagement klaar is zodra de Excel-sheet met risico's is gevuld. Als de beheersmaatregelen vervolgens niet actief worden toegewezen aan een eigenaar en niet worden gemonitord, verliest de analyse direct haar waarde.
• Risicomoeheid: Wanneer teams doorslaan in het registreren van elk denkbaar microscopisch risico, ontstaat er een lijst van honderden punten. Dit leidt tot risicomoeheid. De kunst is om te focussen op de risico's die er echt toe doen (de toprisico's).
• Subjectiviteit: Het inschatten van kans en impact blijft mensenwerk en is inherent subjectief. Zonder een scherpe discussie en goede onderbouwing kunnen risico's te rooskleurig of juist te dramatisch worden ingeschat.

‍

Alternatieven en benaderingen van risicomanagement

De Risman-methode is in Nederland de standaard binnen de GWW-sector (Grond-, Weg- en Waterbouw), maar het is zeker niet de enige manier om risico's te beheersen. Afhankelijk van de aard van het project en de organisatie kunnen andere benaderingen passender zijn:

1. Risman

• Focus: Brede, projectoverstijgende risico's (7 aspecten).
• Typische toepassing: Grote infra-, bouw- en gebiedsontwikkelingsprojecten.

2. ISO 31000

• Focus: Generiek raamwerk voor risicomanagement op organisatieniveau.
• Typische toepassing: Bedrijfsvoering en strategisch organisatiemanagement.

3. FMEA (Failure Mode and Effects Analysis)

• Focus: Diepgaande technische faalanalyses van systemen of processen.
• Typische toepassing: Machinebouw, productontwikkeling en installatietechniek.

4. BowTie Methodiek

• Focus: Visueel in kaart brengen van oorzaken, barrières en gevolgen.
• Typische toepassing: Veiligheidsmanagement en procesindustrie (HSE).

‍

Wat betekent dit in de praktijk? Een concreet voorbeeld

Om de Risman-methode tastbaar te maken, kijken we naar een fictief maar realistisch project: de renovatie van een monumentale sluis in een binnenstad.

Wanneer het projectteam een Risman-analyse uitvoert, identificeren zij onder andere de volgende risico's:

• Geografisch / Ruimtelijk risico: Door de trillingen van de damwandwerkzaamheden ontstaat er schade aan de fundering van de direct aangrenzende historische panden.
  • Beheersmaatregel: Er wordt gekozen voor een trillingsvrije druktechniek in plaats van heien, en er wordt vooraf een nulmeting (bouwkundige opname) van de panden uitgevoerd.
• Maatschappelijk risico: De sluis moet tijdelijk worden gestremd, waardoor lokale rondvaartboten en pleziervaart niet kunnen passeren. Dit leidt tot boze ondernemers en claims.
  • Beheersmaatregel: De stremming wordt ruim een jaar van tevoren gecommuniceerd en gepland in een periode buiten het toeristenseizoen (november tot februari).
• Technisch risico: Na het droogzetten van de sluiscolk blijkt het historische metselwerk in veel slechtere staat te zijn dan vooraf op basis van archieftekeningen was ingeschat.
  • Beheersmaatregel: Er wordt voorafgaand aan de definitieve prijsvorming een proefsleuf en een destructief onderzoek onder water uitgevoerd door duikers.

Door deze risico’s vooraf systematisch te benoemen en te voorzien van concrete maatregelen, voorkomt het projectteam dat zij tijdens de uitvoering voor onbetaalbare verrassingen komen te staan.

‍

Hoe ValueBuilders hierbij ondersteunt

Succesvol risicomanagement valt of staat met de kwaliteit van de gesprekken die je erover voert. Het simpelweg invullen van een risicodatabase is niet voldoende; het gaat erom dat het projectteam risicobewust gaat handelen. ValueBuilders ondersteunt organisaties en projectteams bij het professionaliseren van hun risicomanagement volgens de Risman-methodiek.

Onze ervaren adviseurs treden op als onafhankelijke risicomanagers en facilitators van interactieve Risman-sessies. Wij helpen je niet alleen bij het gestructureerd identificeren van de risico's, maar zorgen er ook voor dat de beheersmaatregelen concreet, uitvoerbaar en gekoppeld aan de juiste personen binnen de projectorganisatie worden vastgelegd. Hiermee creëren we rust, voorspelbaarheid en grip op het eindresultaat van jouw project. Wil je een Risman-analyse laten uitvoeren voor een aankomend project, of wil je de risicobewustheid binnen je tender- of projectteam vergroten? Neem gerust contact op met ValueBuilders voor een vrijblijvend gesprek.